Bocheński twierdzi, że w dziedzinie autorytetu epistemicznego jest zawsze obecna pewna wyższość podmiotu autorytetu, z racji jego większej kompetencji, w stosunku do przedmiotu autorytetu. Ta wyższość, jak się wydaje, naturalnie powinna się przejawiać w relacjach międzyludzkich, poprzez odpowiednie zwroty lub tytuły. Podkreślają one odpowiedni status osoby posiadającej autorytet.

Przedstawimy pokrótce wyniki analizy zwrotów, jakich używa Jan Kasjan w stosunku do swoich rozmówców.

Zanim przystąpimy do analizy należy podkreślić jedną rzecz. Sam fakt, że autor Collationes w swoim dziele przekazuje słowa i pouczenia wybranych mnichów z pustyni egipskiej, już wskazuje na duży wpływ (autorytet) rozmówców na Kasjana. Najlepiej potwierdza to sam autor Rozmów z Ojcami w przedmowie do pierwszych dziesięciu rozmów:

Tenże biskup Kastor, gorejąc niedościgłym pragnieniem świętości, polecił mi nadto spisać dla siebie rozmowy największych Ojców, a dokładnie eremitów żyjących na pustyni Sketis. W swej wielkiej miłości nie wziął jednak pod uwagę, jakim brzemieniem obciążył moje słabe barki. […] Przede mną zaś, który przebywam obecnie w przystani milczenia, a mam podjąć się przekazania na piśmie wskazań i nauk tych wielkich mężów, otwiera się jakby bezkresne morze. […] Waszą więc jest rzeczą wspomagać moje zadanie pobożnymi modlitwami, aby święte treści, godne wiernego przekazu, nie poniosły uszczerbku przez niewprawność języka, a brak zdolności poradził sobie z bezmiarem materiału.[…] Niech ten, kto w moim poprzednim dziele pokonując grzechy ciała zasługiwał – w znaczeniu duchowym – na imię Jakuba, przyjmie teraz już nie moje, ale Ojców nauki, i kontemplując Boży majestat niech dostąpi godności Izraela. Niech stara się też poznać to, czego winien przestrzegać, znalazłszy się na szczycie doskonałości. Wasze modlitwy natomiast niech wyjednają mi łaskę, abym dokładnie przypomniał sobie nauki Ojców, których Bóg nie tylko pozwolił mi zobaczyć, ale także być ich uczniem i towarzyszem. Obym bez uszczerbku i w zrozumiały sposób umiał wam przekazać to, co od nich usłyszałem, przedstawiając ich samych, jakby żywych i mówiących do was po łacinie.

Mając takie zaplecze w postaci świadectwa samego Kasjana, przejdźmy do samych Rozmów, by wskazać na te elementy, które zdają się wesprzeć tezę o pewnej wyższości nosiciela autorytetu nad jego odbiorcą.

Przede wszystkim wyjaśnić należy termin abba, który często spotykamy u Kasjana i nie tylko. Abba oznacza ojciec, jak zostało to już wyjaśnione. Tłumaczenie polskie Collationes, wykonane przez Wydawnictwo Benedyktynów Tyniec stosuje termin abba, a starsze wydanie L. Wrzoła termin ojciec. Nie ma to większego znaczenia dla czytającego to dzieło w naszych czasach, ponieważ termin znaczy to samo. Oczywiście tytuł ojciec należy odczytywać w znaczeniu duchowym, jako tego, kto rodzi ku wierze i ku monastycznemu życiu.

Interesuje natomiast nas kogo z mnichów współcześni Kasjanowi mieszkańcy Egiptu nazywali ojcem lub abba? Profesor Ewa Wipszycka mówi o dwóch rozpowszechnionych w środowisku monastycznym nad Nilem tytułach mnichów, mających charakter wyróżnienia – honoryfikacji. Jest to tytuł po grecku abba i po koptyjsku apa, ale:

[…] mimo związku leksykalnego terminy te nie są zawsze i w każdej sytuacji wymienne. Abba używany jest w środowisku monastycznym, ma znaczenie bardziej prestiżowe.

Fakt, że tytuł abba oznaczał wyróżnienie mnicha w swoim środowisku jest bardzo znaczący dla naszego przedmiotu badań. Niestety E. Wipszycka nie podaje we wspomnianym artykule tego, co nas interesuje, a mianowicie: jakimi kwalifikacjami miał być obdarzony mnich, by mógł być nazywany abba. Natomiast A. Nocoń podaje takie wyjaśnienie:

Tytuł abba oznaczał wówczas nie tylko przełożonego klasztoru lub kapłana, ale także eremitę, który spędził wiele lat na pustyni, słynął ze świętości i cieszył się znaczną powagą.

Rzeczywiście wśród piętnastu bohaterów Rozmów mamy wzmianki o święceniach tylko u pięciu, pozostali wydaje się byli tylko braćmi. Więc mamy tu do czynienia z tytułem, którym obdarzano wybitnych mnichów, ale wybitnych nie z powodu święceń lub władzy nad innymi, którą pełnili w klasztorach jako przełożeni To co wyróżniało abbę – to doświadczenie życia monastycznego, mądrość nauczania, świętość życia i wybitna znajomość Pisma Świętego – jak to zostanie pokazane w pozostałych częściach tej pracy.

A. Nocoń nie uzasadnia swojej wypowiedzi na temat terminu abba powołując się na inne źródła. Jednak możemy stwierdzić po przeglądnięciu tekstu Collationes, że Kasjan używa słowa abba w określonych sytuacjach. Autor Rozmów tytułem abba obdarza następujące kategorie mnichów:

  1. bohaterów rozmów, zamieszczonych w Collationes
  2. swojego przyjaciela Germanusa
  3. innych wybitnych mnichów: Antoniego, Jana z Lykopolis, Apolla, Makarego etc.

Przytłaczająca większość użyć tytułu abba odnosi się do rozmówców Kasjana, na drugim miejscu są znani w środowisku mnisi. Można stwierdzić z pewną ostrożnością, że autor Rozmów określa terminem abba przede wszystkim mnicha, który osiągnął taki etap w życiu monastycznym, że może swoim doświadczeniem i przykładem życia dzielić się z innymi. Kasjan również tytułuje abba towarzysza wspólnych wędrówek – Germanusa, którego nazywa również świętym i który widocznie był starszy wiekiem od Kasjana.

Ciekawym jest fakt, że nie spotykamy w tekście Collationes, by rozmówcy Kasjana zwracali się do niego lub do Germanusa per abba. Gdyby mnisi w Egipcie z szacunku do siebie wzajemnie mianowali się abba, to Kasjan nie musiał tego ukrywać, ale najwidoczniej, młodszych i mało doświadczonych mnichów, jakimi byli Jan i Germanus nie tytułowano w taki sposób. Dodać należy, że w tekście Rozmów spotykamy i inne określenia mnichów takie, jak: brat, bracia, pustelnik, mąż, starzec, młodzieniec, błogosławiony, albo używano po prostu imienia.

Analiza użycia przez Kasjana w tekście Collationes tytułu abba potwierdza i tezę prof. E. Wipszyckiej o honoryfikacyjnej roli tego terminu (jak w przypadku Germanusa), jak i tłumaczenie ks. A. Noconia, że abba – to był mnich doświadczony, nauczyciel życia duchowego.

Chociaż nie potrafimy dokładniej wyjaśnić, kogo określano abba, to widzimy, że u Kasjana jest to przede wszystkim termin wskazujący na pewną wyjątkowość osoby, której się go przyznaje. Wydaje się, że autor Collationes chce podkreślić poprzez użycie tego terminu różnicę pomiędzy nim samym, a tym, który udziela wzniosłych nauk, by uwagę czytających to dzieło skierować na treść pouczeń.

Nie tylko jednak samo użycie określenia abba może świadczyć o autorytecie rozmówców Kasjana.


Leopold Viacheslav Rudzinskyi OSB Źródła autorytetu mnichów egipskich w „Rozmowach z Ojcami” św. Jana Kasjana Wydawnictwo Benedyktynów TYNIEC

Nie ma jeszcze komentarzy.

Dodaj komentarz

Twój e-mail nie będzie publikowany. Wypełnij pola oznaczone (*).