W pismach monastycznych spotykamy kilku Janów Kasjanów: młodego mnicha zachwyconego monastycyzmem Egiptu i starca opisującego doświadczenia młodości, doradcę przełożonych Kościoła w Galii i apologetę zranionego w bitwie, założyciela monastycyzmu, któremu zależy, aby nowe klasztory uczyły się prawdziwego życia monastycznego, a także uduchowionego pisarza włączającego wcześniejsze tradycje do teologii życia monastycznego. Te osobowości współistnieją w tekstach, tworząc układ przyczyn i znaczeń. Podobnie jak Pismo Święte, zajmujące centralne miejsce w jego życiu i przemyśleniach, pisma Kasjana muszą być odczytywane z uwzględnieniem wielu opcji pozwalających na wielostopniową ich interpretację.

Dla Kasjana i tradycji, która go uformowała, przejście od dosłownego do duchowego znaczenia tekstu było czymś naturalnym. Jego teologia monastyczna nieustannie przebija się przez to, co widoczne, aby dotrzeć do tego, co ukryte, przechodzi od tego, co tymczasowe, do tego, co ostateczne. Poczynając od duchowej interpretacji stroju monastycznego na początku Reguł, Kasjan ustala plan, według którego będzie postępował aż do ostatniej Rozmowy. Fizyczny aspekt niektórych praktyk czy dosłowny sens tekstu mogą być „prawdziwe”, ale inne znaczenia, równie „prawdziwe”, mają o wiele większą wagę dla duchowego wzrostu.

W Rozmowie 14, idąc za Orygenesem, Kasjan szkicuje cztery rodzaje poznania kontemplacyjnego, które można znaleźć w Biblii: historyczny (przeszły i udowodniony), alegoryczny (zapowiedziany i nieskończony), ziemski (moralny i praktyczny) i anagogiczny (zakryty i niebieski). Można zastosować te cztery rodzaje rozumienia do jego pism jako sposób na rozszyfrowanie jego osobowości i intencji.

Historycznym zamiarem Kasjana było opisanie własnych przeżyć, jako młodego mnicha w Palestynie i Egipcie (zob. Reguły, przedmowa 7–8). Pisze o miejscach, jakie odwiedził, i o ludziach, których spotkał, informując czytelnika o strukturach monastycznych i praktykach. Te „historyczne” elementy tworzą kanwę jego pism. Choć nie pisze ani dziennika podróży, ani historii, opiera swoje nauczanie na tradycji, którą pragnie przedstawić wiernie nawet wtedy, kiedy ją adaptuje i rozwija.

Omówiłem już imponujące grono mnichów i biskupów, którym Kasjan dedykował swoje badania na różnych etapach (zob. rozdział 1). Jego chęć niesienia pomocy była na pewno czymś więcej niż pozą, chociaż determinacja, z jaką zabrał się do dzieła, wskazuje na jego przekonanie, że monastycyzm w południowej Galii powinien być szczególnego rodzaju. Na przykład uzasadnionym powodem poszerzenia początkowego planu dziesięciu Rozmów była pomoc Honoratowi w wysiłkach, aby jego wspólnota wyrastała na gruncie nauki ojców egipskich. Chciał też oszczędzić Eucheriuszowi „niebezpieczeństw” podróży do Egiptu (Rozm., przedmowa 2.1). Te powody są podejrzanie proste. Poparcie programu Honorata oznaczało oczywiście poszerzenie własnego programu. Mówiąc Eucheriuszowi, dlaczego sam pojechał do Egiptu i co tam znalazł, Kasjan przedstawia własną syntezę tradycji egipskiej, niezależnie od tego, co sam Eucheriusz mógł tam znaleźć. Od tego czasu monastycyzm, który Kasjan znał, kiedy był w Egipcie, uległ dramatycznym zmianom zarówno z powodu kontrowersji orygeniańskiej w latach 399–400, jak i zniszczenia Sketis przez barbarzyńców w 407–408. Kasjan napisał Przeminęło z wiatrem wczesnego monastycyzmu w Egipcie.

Dlatego, chociaż wielcy mnisi egipscy, którym Kasjan przypisuje Rozmowy, byli postaciami historycznymi, Kasjan stosuje alegorię monastyczną, używając ich postaci, i strukturę literacką, jaką dla nich wykreował, po to aby doprowadzić czytelników do prawdziwej doktryny i tradycyjnego monastycyzmu. Przy przedstawieniu swej teologicznej syntezy jako nauczania mnichów egipskich Kasjan wykorzystuje ich jako uwierzytelniające autorytety. Osłona egipska pozwala mu poruszać kontrowersyjne tematy, nie angażując się bezpośrednio w polemiki. Wysuwa argumenty teologiczne w Regułach i Rozmowach, nie nazywając po imieniu swych oponentów lub nawet nie przyznając się, że jego poglądy są czemuś przeciwne.

Niewielu czytelników Kasjana przyzna jego pismom wymiar alegoryczny. Zgadzają się z przesłaniem Rozmów nieświadomi, że odpowiada w nich na krytykę lub że zawiera w nich idee silnie kontestujące. To wprowadzenie w błąd nie jest złośliwe. Zamiarem Kasjana było skupienie uwagi raczej na samym nauczaniu rozumianym tradycyjnie i praktycznie, a nie na sporach, które zniekształcały lub raniły je. Dla czytelnika, tak naprawdę, niewiele znaczy, że „czystość serca” u Kasjana jest odpowiednikiem apatheia Ewagriusza lub że opowieść o antropomorfizmie Sarapiona w Rozmowie 10 była bardzo szczególnym spojrzeniem na kontrowersję, która zniszczyła monastycyzm egipski, że Rozmowa 14 nakreśla orygeniańskie podejście do Pisma Świętego, które stanowiło część tej kontrowersji, albo że Rozmowy 13 i 23 można odczytać jako odpowiedzi dane św. Augustynowi – pierwszą, i św. Hieronimowi – drugą. Kasjan niewątpliwie miał swój plan, ale ten plan nie był zamknięty sam w sobie. Chciał uchronić i rozpowszechnić nauczanie, które sam uznał za życiodajne.

Innym przykładem alegorii monastycznej może być sposób, w jaki Kasjan używa szyldu „cenobityczny” i „anachoretyczny”. Słowa te mają oczywiste znaczenie wynikające z powszechnego ich rozumienia, ale określają także etapy rozwoju w ramach każdej formy życia monastycznego. Jak zobaczymy później, jego odniesienie „cenobityczne” do Reguł, a „anachoretyczne” do Rozmów jest niespójne, jeśli rozumieć to dosłownie. Podobnie, jak to pokażę w rozdziale 4, „wstrzemięźliwość” seksualna jest określeniem zastępującym cały ascetyczny aspekt życia monastycznego (vita actualis), a „czystość” staje się synonimem „czystości serca” jako sposób na opisanie bezpośredniego celu życia monastycznego.

Kasjan zręcznie komponuje swe pisma monastyczne, aby uprzystępnić moralne i duchowe zalecenia. Chciał on przekazać konkretnym mnichom południowej Galii (i ich biskupom – wielu z nich to mnisi) ogólny pogląd na życie monastyczne, wyjaśniając, gdzie należy zacząć, co robić, czego można spodziewać się po drodze i do czego to wszystko prowadzi. Te pisma sprawdziły się jako pomocne w stopniu nieocenionym przez wiele wieków życia monastycznego na Zachodzie. Kiedy w tym rozdziale rozważam stwierdzenia samego Kasjana na temat genezy i planu jego prac, a także znaczenie wychowawcze źródeł, strukturę i styl literacki jego pism monastycznych, koncentruję się szczególnie na osobowym aspekcie formacji monastycznej.

Perspektywa anagogiczna kierowała życiem samego Kasjana i miała głęboki wpływ na naturę jego teologii monastycznej. Najważniejsza dla niego nie była ani historia, ani nawet przepisy monastyczne, ale przeświadczenie, że życie monastyczne ma doprowadzić do oglądania Boga w niebie. Jak pokażę w rozdziale 3, jego miłość Boga i bliźniego prowadząca do zapanowania królestwa Bożego, wciąż jest siłą sprawczą jego pism i kształtuje nauczanie, wprowadza fundamentalną jedność myśli, dzięki której Kasjan jest oryginalnym nauczycielem.


Columba Stewart OSB Kasjan mnich Wydawnictwo Benedyktynów TYNIEC

Nie ma jeszcze komentarzy.

Dodaj komentarz

Twój e-mail nie będzie publikowany. Wypełnij pola oznaczone (*).