Słowa starców najczęściej pozostawały na zawsze okryte tajemnicą pustynnej ciszy. Niektóre rhema stawały się jednak apoftegmatami. Przyczyna, która sprzyjała powstaniu apoftegmatu, ułatwiała jednocześnie później jego przekazywanie i rozpowszechnianie. Pierwszemu beneficjentowi zależało oczywiście na wyciągnięciu z niego pożytku i dlatego treść apoftegmatów stawała się coraz szerzej znana. Tak jak apoftegmat rodził się w spotkaniu starca z uczniem, tak również przekazywany był dzięki kierownictwu duchowemu. Uczeń, który stał się już nauczycielem, musiał sam odpowiadać na postawione mu pytania, odwołując się do nauk otrzymanych od swego ojca duchownego lub do usłyszanego apoftegmatu. Pojmen, na przykład, odpowiedział pewnemu bratu słowami Dioskura, inny zaś starzec wykorzystał odpowiedź Antoniego Nisteroosa.

Nietrudno zrozumieć teraz dlaczego apoftegmat, zachowany w danej kolekcji, rzadko wskazuje na okoliczności, w których nastąpił jego przekaz. Za kwestię bardziej interesującą uznawano kontekst jego pochodzenia. Jednak niektóre fragmenty wspominają o dwóch postaciach: autora apoftegmatu, nie zawsze znanego z imienia, i tego, który zdaje relację.

Oto kilka przykładów.

Abba Pojmen to powiedział, że mówił abba Ammonas, iż ….

Powiedział abba Kronios, że abba Józef z Peluzjum opowiadał tak …

Abba Bitimios opowiadał, że mówił mu abba Makary…

W kolekcji alfabetycznej, z której pochodzą powyższe przykłady, rzadko można znaleźć fragmenty wskazujące na więcej niż dwa źródła przekazu. Przykładem niech będzie jeden z apoftegmatów abba Pojmena:

Opowiadał abba Józef, że abba Izaak mówił: „Siedzieliśmy kiedyś u abba Pojmena i zobaczyłem, że on wpadł w ekstazę; a ponieważ miałem do niego wielką śmiałość, upadłem przed nim na twarz i błagałem go: «Powiedz mi, gdzie byłeś». Odpowiedział: «Mój duch był tam, gdzie święta Bogarodzica Maryja stała i płakała pod krzyżem Zbawiciela: a ja chciałbym zawsze tak płakać»”.

W przytoczonym wyżej fragmencie widać wyraźnie podzielone role trzech postaci: główny bohater, abba Pojmen, doznający wizji i wygłaszający pamiętne słowo; ekstaza i słowo tworzą rhema, z którego abba Izaak sporządza apoftegmat. Józef zaś jedynie go przekazuje.

Wielkie kolekcje, które znamy, zawierają niewiele śladów tradycji ustnej. Inaczej jest w pewnym wcześniejszym, mniej znanym zbiorze. Zachowany wyłącznie w wersji etiopskiej, zawiera serię około 160 fragmentów. Autor kompilacji zadbał, aby na początku umieścić apoftegmaty wskazujące (następujące po sobie) źródła przekazu, dwa, trzy, czasem więcej. Kilka przykładów:

Rzekł brat: „Powiedział abba Mihos z Balihaw…”.

Powiedział mi brat: „Rzekł mi abba Pafnucy ze Sketis, że abba Amoj, ten z zachodniej strony, powiedział podczas pobytu w Sketis…”.

Powiedział mi jeszcze ten brat: „Rzekł mi abba Pafnucy: «Powiedziałem do abba Ammoja»…”.

Powiedział mi brat: „Uczeń abba Pafnucego rzekł mi: «Słyszałem, mego ojca Pafnucego, jak mówił»…”.

Powiedział mi brat: „Rzekł mi abba Kamis: «Oto powiedział mi ojciec mój abba Anter»….

Zapytałem mego ojca, abba Józefa, ucznia abba Aloniosa, i powiedziałem mu: „W tych oto dniach czy znalazła się zła myśl w waszym sercu?” Odpowiedział mi: „Ja także zapytałem mego ojca abba Aloniosowi o to odrzekł mi…”.
Rzekł mi brat: „Opowiedział mi abba Izaak z Harahu: «Odwiedziłem abba Sisoesa z Petry, ucznia abba Antoniego i prosiłem go: ‘Powiedz mi słowo’»…”.

Można tu w pewnym sensie na gorąco uchwycić ustny przekaz apoftegmatów w żywej tradycji, podkreślonej szczególnie przez wyrażenie: „Mój ojcze…”. Fakt, że autor zbioru podał z taką dokładnością te szczegóły, nie wynika ze skrupulatności historyka pragnącego wskazać źródła, lecz z troski o wykazanie ciągłości, sukcesji, która sięga do wielkich Ojców początku ruchu monastycznego, ze szczególnym uwzględnieniem abba Antoniego. Przekaz apoftegmatów, podobnie jak ich powstanie, nie zamyka się w okresie życia pierwszych Ojców Pustyni.


Wstęp Luciena Regnaulta OSB do książki Apoftegmaty Ojców Pustyni, tom 4 Wydawnictwo Benedyktynów TYNIEC

Nie ma jeszcze komentarzy.

Dodaj komentarz

Twój e-mail nie będzie publikowany. Wypełnij pola oznaczone (*).